ISPE چیست؟ راهنمای ISPE در صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی
- Morteza Aghajani
- دستهبندی نشده
ISPE چیست و چرا در صنعت داروسازی حیاتی است؟
تعریف ISPE؛ انجمن بینالمللی مهندسی داروسازی
ISPE مخفف International Society for Pharmaceutical Engineering به معنای انجمن بینالمللی مهندسی داروسازی است. این انجمن بینالمللی، یکی از شناختهشدهترین جوامع تخصصی در حوزه مهندسی، تولید، فناوری و زیرساختهای صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی محسوب میشود و با هدف توسعه دانش تخصصی، آموزش، تبادل تجربه و ارائه راهکارهای کاربردی برای متخصصان این صنعت فعالیت میکند. اهمیت ISPE تنها به فعالیتهای یک انجمن حرفهای محدود نمیشود؛ این سازمان طی دهههای فعالیت خود مجموعه گستردهای از راهنماهای فنی، Baseline® Guides، منابع آموزشی و تجربیات تخصصی صنعت را توسعه داده است که میتوانند در پروژههای طراحی و مهندسی، ساخت و توسعه تأسیسات، انتخاب و طراحی تجهیزات، Commissioning، Qualification، Validation و بهرهبرداری از سیستمهای دارویی مورد استفاده قرار گیرند. به همین دلیل، هنگامی که از ISPE در صنعت داروسازی صحبت میکنیم، منظور تنها خود انجمن نیست؛ بلکه مجموعهای از دانش و منابع تخصصی است که به متخصصان کمک میکند ارتباط میان الزامات کیفیت و GMP و راهکارهای عملی مهندسی را بهتر درک و اجرا کنند.
ISPE چه نقشی در صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی دارد؟
برای درک صحیح جایگاه ISPE باید یک تفاوت اساسی را در نظر گرفت: ISPE یک نهاد قانونگذار یا مرجع نظارتی مانند FDA نیست و راهنماهای آن نیز جایگزین قوانین و الزامات GMP نمیشوند. نقش ISPE بیشتر در ایجاد و انتقال دانش تخصصی، تجربه صنعتی و راهکارهای مهندسی و اجرایی است. در صنعت داروسازی، مقررات و الزامات نظارتی چارچوبهایی را برای کیفیت، ایمنی، کنترل فرایند و تولید دارو تعیین میکنند؛ در مقابل، منابع تخصصی ISPE میتوانند به مهندسان و سایر متخصصان کمک کنند تا این الزامات را در طراحی و اجرای واقعی سیستمها و تجهیزات بهتر درک کنند. این موضوع در پروژههایی مانند طراحی Cleanroom و HVAC، سیستمهای آب دارویی و WFI، Clean Steam، تجهیزات Bioprocess و Bioreactor، اتوکلاو و سیستمهای استریلیزاسیون، Aseptic Processing، تأسیسات و Utilities، Commissioning و Qualification، سیستمهای کامپیوتری دارویی و GAMP® 5 اهمیت ویژهای پیدا میکند. بنابراین میتوان ISPE را یکی از مهمترین حلقههای ارتباطی میان مهندسی داروسازی، الزامات GMP، فناوری تولید، Qualification و تجربه عملی صنعت دانست؛ البته با این تأکید که انتخاب و اجرای هر راهکار باید در کنار الزامات قانونی و نظارتی قابلاعمال، مشخصات محصول و فرایند، ارزیابی ریسک و شرایط واقعی پروژه انجام شود.
چرا آشنایی با ISPE برای کارشناسان داروسازی و بیوتکنولوژی ضروری است؟
شناخت ISPE برای کارشناسان صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی صرفاً یک مزیت آموزشی نیست؛ در بسیاری از پروژههای مهندسی، طراحی، Commissioning، Qualification و Validation، آشنایی با راهنماهای تخصصی ISPE میتواند به تصمیمگیری فنی صحیحتر و ایجاد یک رویکرد ساختاریافته برای اجرای الزامات GMP کمک کند. زمانی که یک پروژه دارویی در حال طراحی یا ارزیابی است، متخصص باید بتواند میان الزامات قانونی و نظارتی، الزامات GMP، نیازهای فرایندی، ارزیابی ریسک، طراحی مهندسی و قابلیت Qualification و Validation ارتباط منطقی برقرار کند. راهنماهای ISPE در چنین شرایطی میتوانند بهعنوان یکی از منابع تخصصی صنعت مورد استفاده قرار گیرند و به تیمهای Engineering، QA، Validation، Production، Automation و Maintenance کمک کنند تا تصمیمات خود را بر اساس تجربه و Best Practiceهای شناختهشده صنعت اتخاذ کنند. با این حال، باید توجه داشت که ISPE جایگزین FDA، EMA، سازمان غذا و دارو، GMP یا سایر الزامات قانونی و نظارتی نیست و استفاده از یک راهنمای ISPE بهتنهایی تضمینکننده انطباق یک پروژه نیست؛ بلکه راهکار صحیح، بررسی همزمان الزامات قابلاعمال و استفاده متناسب از منابع فنی معتبر و رویکرد مبتنی بر ریسک است.
1- کمک به طراحی و مستندسازی قابل دفاع در برابر الزامات GMP
یکی از مهمترین دلایل اهمیت ISPE، استفاده از دانش و راهنماهای تخصصی آن در طراحی، مهندسی و مستندسازی پروژههای دارویی است. در پروژههایی مانند طراحی Cleanroom، سیستم HVAC، سیستمهای آب دارویی، تجهیزات فرایندی، Bioreactor، اتوکلاو، Utilities و سیستمهای کامپیوتری، تیم پروژه باید بتواند منطق انتخابهای مهندسی خود را بهصورت مستند و قابل دفاع ارائه کند. راهنماهای ISPE میتوانند در این مسیر بهعنوان یک مرجع فنی و Best Practice صنعتی مورد استفاده قرار گیرند. در زمان بازرسیهای GMP یا ارزیابی یک پروژه توسط واحدهای QA و Validation، موضوع اصلی فقط این نیست که «آیا از ISPE استفاده شده است یا خیر»؛ بلکه باید بتوان نشان داد که طراحی و عملکرد سیستم بر اساس الزامات قابلاعمال، مشخصات فرایند، ارزیابی ریسک و اصول مهندسی مناسب شکل گرفته است. بنابراین، آشنایی با ISPE به متخصص کمک میکند تصمیمات فنی خود را مستند، منطقی و قابل دفاع کند و در صورت انتخاب رویکردی متفاوت از یک راهنمای مشخص، بتواند دلیل فنی و مبتنی بر ریسک آن انتخاب را توضیح دهد.
2- تصمیمگیری مبتنی بر علم و مدیریت ریسک
یکی دیگر از مهمترین کاربردهای ISPE، تقویت رویکرد Science- and Risk-Based Approach در پروژههای دارویی است. در صنعت داروسازی نمیتوان تمام تجهیزات، سیستمها و پارامترهای فرایندی را بدون توجه به میزان تأثیر آنها بر کیفیت محصول، با یک سطح یکسان از کنترل، Qualification و Validation بررسی کرد. رویکرد مبتنی بر ریسک کمک میکند منابع فنی و کنترلی پروژه بر عواملی متمرکز شوند که بیشترین تأثیر بالقوه را بر Patient Safety، Product Quality و Data Integrity دارند. در این مسیر، مفاهیم و ابزارهایی مانند Quality Risk Management، FMEA، HACCP، Risk Ranking و Criticality Assessment میتوانند، متناسب با ماهیت پروژه، برای شناسایی خطرات، ارزیابی پیامدها و تعیین اقدامات کنترلی مورد استفاده قرار گیرند. ارتباط این رویکرد با چارچوبهایی مانند ICH Q9 نیز اهمیت ویژهای دارد؛ با این حال نباید تصور کرد که تمام راهنماهای ISPE صرفاً «بر اساس ICH Q9» تدوین شدهاند. دقیقتر آن است که بگوییم رویکردهای مبتنی بر ریسک و مدیریت ریسک کیفیت، در بسیاری از فعالیتهای مهندسی و Qualification و Validation صنعت داروسازی اهمیت محوری دارند و برخی راهنماهای ISPE نیز این رویکرد را در موضوعات تخصصی خود بهکار میگیرند.
3- پوشش چرخه حیات سیستم و تجهیزات دارویی
اهمیت ISPE تنها به مرحله طراحی و ساخت یک کارخانه یا تجهیز دارویی محدود نمیشود. در پروژههای مدرن داروسازی، سیستم باید از منظر Lifecycle بررسی شود؛ یعنی از مراحل اولیه تعریف نیاز و طراحی مفهومی گرفته تا طراحی تفصیلی، ساخت، نصب، Commissioning، Qualification، Validation، بهرهبرداری، نگهداری، تغییرات و در نهایت خروج از سرویس. این دیدگاه بهویژه در تجهیزاتی مانند Bioreactor، Autoclave، HVAC، Water Systems، Clean Utilities و سیستمهای کامپیوتری اهمیت دارد، زیرا عملکرد و وضعیت یک سیستم در طول زمان میتواند بر کیفیت محصول و وضعیت اعتبارسنجی آن تأثیر بگذارد. در نتیجه، متخصصی که با منابع ISPE و رویکرد Lifecycle آشناست، به جای تمرکز صرف بر «تحویل تجهیز»، کل مسیر Design → Build → Commission → Qualify → Validate → Operate → Maintain → Change → Retire را در نظر میگیرد و ارتباط میان مراحل مختلف پروژه را بهتر مدیریت میکند.
حوزههای کلیدی تحت پوشش راهنماهای ISPE
راهنماهای ISPE طیف گستردهای از موضوعات مرتبط با مهندسی، طراحی، ساخت، Commissioning، Qualification، Validation، تولید و بهرهبرداری در صنایع داروسازی و بیوتکنولوژی را پوشش میدهند. به همین دلیل، شناخت ISPE نباید فقط به مطالعه یک یا دو راهنما محدود شود؛ بلکه متخصص باید بداند برای هر سیستم، تجهیز یا مرحله از چرخه حیات یک پروژه دارویی، کدام راهنما یا منبع تخصصی ISPE میتواند مرتبط باشد. در ادامه، مهمترین حوزههایی که ارتباط نزدیکی با راهنماهای ISPE دارند معرفی میشوند.
1- سیستمهای آب و بخار دارویی (Water & Steam Systems)
مرجع اصلی: ISPE Baseline® Guide Volume 4 – Water and Steam Systems
سیستمهای آب و بخار از مهمترین Critical Utilities در کارخانههای داروسازی هستند و طراحی، تولید، ذخیرهسازی، توزیع، Sanitization و کنترل آنها میتواند تأثیر مستقیمی بر کیفیت فرایند و محصول داشته باشد. ISPE Baseline® Guide Volume 4 – Water and Steam Systems یکی از منابع تخصصی مهم برای مهندسان و متخصصانی است که با طراحی و ارزیابی این سیستمها سروکار دارند. این حوزه موضوعاتی مانند Purified Water (PW)، Water for Injection (WFI)، Pure Steam، سیستمهای ذخیرهسازی و توزیع، متریال و طراحی لولهکشی، نقاط مصرف، Sampling، کنترل میکروبی و روشهای Sanitization را دربرمیگیرد. در پروژههای واقعی، راهنمای ISPE باید در کنار الزامات فارماکوپه مربوطه، GMP و سایر استانداردها و مشخصات پروژه بررسی شود و نباید بهعنوان جایگزین آنها در نظر گرفته شود.
2- سیستمهای HVAC و هوای تمیز دارویی
مرجع اصلی: ISPE Good Practice Guide – Heating, Ventilation, and Air Conditioning (HVAC)
سیستم HVAC یکی از حیاتیترین زیرساختهای یک کارخانه داروسازی است، زیرا وظیفه کنترل شرایط محیطی و در بسیاری از فضاها کمک به کنترل آلودگی و Cross-Contamination را بر عهده دارد. راهنماهای تخصصی ISPE در حوزه HVAC میتوانند برای بررسی موضوعاتی مانند دما، رطوبت نسبی، اختلاف فشار، الگوی جریان هوا، Air Changes per Hour (ACH)، فیلتراسیون، HEPA، Airflow، Zoning و ارتباط میان فضاهای مختلف مورد استفاده قرار گیرند. طراحی صحیح HVAC تنها به دستیابی به یک عدد مشخص برای تعویض هوا محدود نیست؛ بلکه باید عملکرد کل سیستم، مسیرهای ورود و خروج هوا، فشارهای نسبی، نوع فرایند، سطح کنترل آلودگی و الزامات مربوط به محصول و محیط تولید بهصورت یکپارچه ارزیابی شود.
3- کلینرومها و تأسیسات تولید استریل (Cleanrooms & Sterile Facilities)
مرجع اصلی: ISPE Baseline® Guide Volume 3 – Sterile Product Manufacturing Facilities
در تولید محصولات استریل، طراحی Cleanroom و تأسیسات تولید باید بر اساس یک رویکرد جامع برای کنترل آلودگی انجام شود. ISPE Baseline® Guide Volume 3 – Sterile Product Manufacturing Facilities یکی از منابع مهم صنعت برای بررسی جنبههای مهندسی و طراحی تأسیسات تولید محصولات استریل است. موضوعاتی مانند طراحی فضاهای تمیز، سطوح و مصالح، جریان پرسنل و مواد، فشارهای تفاضلی، Airflow، کنترل آلودگی، Environmental Monitoring، تجهیزات و سیستمهای مورد استفاده در تولید استریل و فناوریهایی مانند Isolator و RABS در این حوزه اهمیت دارند. با این حال، برای طراحی و ارزیابی یک Cleanroom نباید فقط به ISPE اتکا کرد؛ الزامات مربوط به EU GMP Annex 1، ISO 14644، مقررات ملی و سایر استانداردهای قابلاعمال نیز باید متناسب با کاربرد پروژه بررسی شوند.
4- بیوفارما و بیوراکتور (Biopharmaceutical Manufacturing & Bioreactors)
مرجع اصلی: ISPE Baseline® Guide – Biopharmaceutical Manufacturing Facilities
در صنایع بیوتکنولوژی، طراحی تأسیسات و تجهیزات با چالشهایی فراتر از تولید داروهای شیمیایی متداول همراه است. فرایندهایی مانند کشت سلولی، تخمیر، تولید واکسن، پروتئینهای نوترکیب و آنتیبادیهای مونوکلونال به تجهیزات و زیرساختهایی نیاز دارند که بتوانند کنترل دقیق پارامترهای فرایندی، آلودگی، انتقال مواد و قابلیت استریلسازی یا Sanitization را فراهم کنند. راهنماهای ISPE در حوزه Biopharmaceutical Manufacturing میتوانند در بررسی معماری فرایند، طراحی تأسیسات، تجهیزات فرایندی، Single-Use Technologies، کنترل آلودگی و ارتباط میان مراحل Upstream و Downstream مورد استفاده قرار گیرند. در مورد Bioreactor نیز موضوعاتی مانند کنترل دما، pH، DO، Agitation، Gas Flow، Sterility، Sampling و یکپارچگی سیستم باید در کنار الزامات فرایندی و کیفیت محصول بررسی شوند.
5- اتوکلاو و تجهیزات استریلیزاسیون (Autoclave & Sterilization)
منابع مرتبط با Sterile Manufacturing، Water & Steam و Commissioning & Qualification
اتوکلاو (Autoclave) یکی از تجهیزات کلیدی در بسیاری از تأسیسات تولید دارو و محصولات استریل است. ISPE الزاماً برای هر تجهیز خاص مانند اتوکلاو یک راهنمای مستقل اختصاصی ندارد؛ اما موضوعات مرتبط با آن را میتوان در منابع تخصصی ISPE درباره Sterile Manufacturing Facilities، Water and Steam Systems و Commissioning & Qualification دنبال کرد. در ارزیابی مهندسی یک اتوکلاو، عواملی مانند کیفیت و مشخصات بخار، Air Removal، دما و فشار، Non-Condensable Gases، Superheat، Heat Distribution، Heat Penetration، بارگذاری، چرخه استریلیزاسیون و Qualification عملکرد تجهیز اهمیت دارند. انتخاب و اجرای تستهای Qualification نیز باید بر اساس نوع اتوکلاو، بار، فرایند استریلیزاسیون، ارزیابی ریسک و الزامات قابلاعمال تعیین شود.
6- راهاندازی و تأیید سیستمها Commissioning و Qualification؛
مرجع اصلی: ISPE Baseline® Guide Volume 5 – Commissioning and Qualification
Commissioning & Qualification (C&Q) یکی از مهمترین حوزههای مهندسی داروسازی است و ISPE در توسعه رویکردهای ساختاریافته و مبتنی بر ریسک برای این حوزه نقش مهمی داشته است. ISPE Baseline® Guide Volume 5 – Commissioning and Qualification به متخصصان کمک میکند ارتباط میان طراحی، Commissioning، Qualification و الزامات کیفیت را بهتر مدیریت کنند. هدف C&Q صرفاً انجام تعداد زیادی تست و تولید حجم زیادی از مستندات نیست؛ بلکه باید اطمینان حاصل شود که سیستم یا تجهیز، مطابق الزامات تعریفشده طراحی و نصب شده و قابلیت عملکرد مورد انتظار را دارد. استفاده صحیح از رویکرد مبتنی بر ریسک میتواند از انجام آزمونهای غیرضروری جلوگیری کرده و منابع Qualification را بر سیستمها، اجزا و عملکردهای دارای اهمیت کیفی متمرکز کند. میزان صرفهجویی زمانی یا مالی نیز ثابت و قابل تعمیم نیست و به نوع پروژه، سطح پیچیدگی، استراتژی C&Q و کیفیت طراحی و مستندسازی اولیه بستگی دارد.
7- سیستمهای کامپیوتری دارویی و GAMP® 5
مرجع اصلی: GAMP® 5 – A Risk-Based Approach to Compliant GxP Computerized Systems
GAMP® 5 یکی از شناختهشدهترین منابع تخصصی ISPE در حوزه Computerized Systems و GxP است. هدف اصلی این راهنما، ارائه یک رویکرد مبتنی بر ریسک برای دستیابی به سیستمهای کامپیوتری قابلاعتماد و منطبق با الزامات GxP است. این موضوع برای سیستمهایی مانند LIMS، MES، DCS، SCADA، BMS، سیستمهای آزمایشگاهی، سیستمهای مدیریت داده و سایر سامانههای کامپیوتری مؤثر بر کیفیت محصول یا یکپارچگی دادهها اهمیت دارد. رویکرد GAMP® 5 بر موضوعاتی مانند Risk Management، System Lifecycle، Specification، Verification، Supplier Assessment، Data Integrity و مدیریت تغییرات تمرکز دارد. بنابراین، GAMP® 5 را نباید صرفاً یک دستورالعمل برای «تست کردن نرمافزار» دانست؛ بلکه باید آن را چارچوبی برای مدیریت چرخه حیات سیستمهای کامپیوتری GxP و اطمینان از تناسب آنها با کاربرد موردنظر در نظر گرفت.
